Oraindik galduta? 451 °F. Ray Bradbury zenak azal beza:
Fahrenheit 451: [l]iburuak sua hartu eta erretzea eragiten duen tenperatura…
Ray Bradbury, Fahrenheit 451, 1. or.
Jatorrizko testua (ingelesez)
Fahrenheit 451: [t]he temperature at which book paper catches fire and burns….
Azkenaldian, hau edo hori dela-eta, liburuak eta haienganako zentsura eta debekuaren aldeko mugimendu batzuk azaleratu omen dira. Ezagutzen ditudan kasuak —oso gutxi, zorionez— Atlantikoaren beste aldetik datozkigu. Eta Atlantikoaren beste aldetik horrekin, Estatu Batuei buruz ari natzaizue;1 Kanadaren galtzei buruz, alegia.2
Lehen kasua arraroa, beldurgarria eta xelebrea dirudit. Goiburua irakurtzean ulertuko duzue: Greg Locke’s zealots set fire to sacred millennial texts like Harry Potter and Twilight. El Mundo Today, Beranduegi edo The Onion bezalako egunkari satiriko batetik ateratako titularra dirudi. Tamalez, ez; onerako edo (nik uste) txarrerako.
Laburbilduz, countryaren jaioterri den Tennessee estatuko apaiz batek, otsailak 3 (asteazkena) gauez, liburu horiek erre omen zituen zuzenean emititutako emanaldi batean. Zergatia? Deabruaren, sorginen eta abarren lana zirelako edo horrelako zerbait. Ulertzen dut ez direla mendebaldeko literaturaren lan gorenak, nahiz eta bestsellerrak izan, baina tira. Ez du ez hanka ez bururik. Ezta berak ere:
In a sermon preceding the bonfire, Locke described beefing with “Free Mason devils” and said “I ain’t gonna be ‘suiciding myself’ no time soon.” Locke also said people aren’t mad that they were burning books, but mad because of the books they were burning — implying that his critics, even other pastors, were devil and witchcraft supporters.
Xelebrekeriak alde batera utzita eta serio jarriz, lekuz aldatu gabe: Tenneesee-ko eskola-batzorde batek Maus liburua debekatzea erabaki du.
Ezagutzen ez duzuenontzat, Art Spiegelman-en Maus holokaustoan girotutako
komiki nobela grafiko oso famatua da, Pulitzer-arekin saritua.
Oraindik ez dut irakurri: dakidan bakarra pertsonaia batzuk sagu —Maus
alemanez, mouse-ren idazkera fonetikoa baita ere— eta besteak katu
antropomorfikoak direla da. Erraz asma daiteke nor den zein.
Gurasoen argudio nagusiak:
«Demonio!» esaldiaren erabilera eta emakumeen «irudi biluztuen» marrazkiak aipatuz
Jatorrizko testua (ingelesez)
[…] [C]iting its use of the phrase “God Damn” and drawings of “naked pictures” of women
Moralaren polizia bere saltsan. Ez dakit bidalitako mezua faxismoaren onespen
gisa uler litekeela konturatzen diren ala ez… Ez zaie axola, umeak
munduko gaitzetatik (zein?) itsu eta isolatuta babestuta dauden bitartean.
Dena den, batzarreko notak lisergikoak dira.
Azkenik, espektro politikoaren beste aldean esan liteke, Washington estatuko eskola-barruti batek To Kill a Mockingbird liburua debekatu nahi omen du.
Liburu honen kasua arraroa da. Urteak, hamarkadak daramatza AEBtan derrigorrezko irakurketa izaten. Jorratzen duen gaiarengatik: XX. mendean jazo zen arraza-segregazioa —batik bat beltz eta zurien artean—, alegia. Liburu oso gordina da, bai hizkuntza eta gertaera aldetik. 30. hamarkadan gerta zitezkeen (fikziozko) kasu bat erakutsi zion Harper Lee-k gizarteari. Izan ere, bere bizipenetan oinarritua dago.
Hautsak harrotu zituen ditxosozko liburuak… baita gaur egun ere.
Zorionez, azken 60 urteotan AEBtako —eta mendebaldeko, orokorrean— gizarteak aurrerapauso handiak egin ditu antiarrazakeria alorrean. Halere, Black Lives Matter eta gainontzeko sentimendu, mugimendu eta sentsibilitate antiarrazista eta/edo inklusiboen ondorioz, transgresioak —iraganekoak zein egungoak— luparekin begiratzen dira.3
Zeintzuk dira transgresio hauek? Lehena, hizkuntza arrazista erabiltzen da liburuan zehar, garai hartako arraza-erlazioak islatuz. Bigarrena, liburuaren beste ardatza bortxaketa bat da. Hirugarrena, liburuko protago/deuteragonista4 Atticus Finch egun modan dagoen salbatzaile zuriaren klixean erortzen dela.
Ez dira konturatzen liburuak beraien baldintzen eta testuinguru historikoen ondorio direla, eta horietatik ateratzea akats larria dela. Baina alde bateko edo besteko moralistak ez dira hori ulertzeko gai, eta areago, abade jaunaz gain intentzio onekin jokatzen dute, edo jokatu nahi dute. Baina ez da bide zuzena.
Ez nuen pentsatuko Bradbury-k idatzitakoak esanguratsua izaten jarraituko zuenik, baina honela bukatu dugu.
Ba al zenekiten AEBak ez direla ameriketako estatu batu bakarrak? Mexikoren izen ofiziala Mexikoko Estatu Batuak (“Estados Unidos Mexicanos”) da. A zer nolako brandinga… ⤴︎
AEBtan Kanada “America’s hat” (Amerikaren txapela) bezala ezagutua da testuinguru umoretsu batean. Horri erantzun nahian, “Canada’s pants” kontzeptua asmatu zuten. ⤴︎
Gaizkiulertuak sortu baino lehen, ikusten dudan erralitate amerikarraren azaleko analisia da. Kapital sozial asko du kantzelatua ez izateak. Baina gai hori beste baten (eta beste batek) jo beharko dio. ⤴︎
Memoria ongi badarabilt, uste dut liburua Scout Finch-en ikuspuntutik dagoela idatzita, baina Atticus da pertsonaia fokala hein handi batean. Scouten begietatik dakusagu bere aita. ⤴︎
Guztiak irakurri ditut ingelesez, hemen zaila da liburuak euskara edo gaztelaniaz aurkitzea Amazon bidez ez bada. Beno, besterik gabe:
Germany: memories of a nation (Neil MacGregor, 2014)
Izenak dioen bezala, Alemaniaren oroimenei buruzkoa da. Ez du kronologia zehatzik, taldeka sailkatzen ditu: nortasuna, ohiturak, akatsak, etorkizuna… museo baten esposizio bat bezala irakurtzen da (eta hala egi zuten, alegia). Liburuak «Alemania ulertzeko nahitaezkoa» dela dio. Lankide ohi batek Alemania ez duela ulertzen esan zidan. Bertan jaioa izanda, alferrikako lana.
Hala ere, gustura irakurri nuen. Alemaniaren gainazala erakusten du. Arina da, irudi asko ditu eta erdialdean kolorezko mapa eta irudi politak (Bauhaus artelanak, esate baterako). 500 orrialde baino pixka bat gehixeago ditu. Irakurri ez nahi duenarentzat podcast bat ere egin zuten.
The Crucible (Arthur Miller, 1953)
Pasa den urtean Arthur Miller-en beste antzerki batean (Death of a Salesman) oinarritutako film iraniar bat ikusi nuen. Narratiba gehiegi irakurtzen nuenez, aukera eman nion. Biak oso onak, guztiz gomendagarriak. Wikipedian beste liburu interesgarri batzuk zituela ikusi nuen eta baten bat irakurtzea otu zitzaidan.
Istorio hau Salem-eko (AEB) benetazko sorgin-ehizetan oinarrituta dago, baina fikzio tanta askorekin. Talde-histeria eta McCarthyismo-aren arteko nahasketatzat da ezaguna. Ni horrekin ados, irakurtzen nenbilena bot errusiarren aferarekin erlazionatzen nuen. Askotan ere XVII. mendean zeudela ere ahantzi egiten zitzaidan.
Azken finean, antzezlana denez, gidoi bat irakurtzea bezala da. Baina merezi duela uste dut.
L’étranger (Albert Camus, 1942)
Meursault jaunaren istorioa dugu hau, Algiers-en bizi den pied-noir bakarti, apatiko, lasai batena. Bere ama zendu ostean gertatzen zaizkion gauzak, bere ikuspuntutik. Hau Camus-en absurdismoaren ardatzat ikusten den nobela da. Ez naiz arte kritikoa baina nik surrealismoaren antzekoa dela esango nuke.
Lehen pertsonako narrazioa batzuetan nekagarria egiten da, baina uler daiteke zergatik den klasiko bat. Azpitestua da garrantzitzua hemen, spoiler edo izorraki gabe ezin dut besterik esan.
Las venas abiertas de América Latina (Eduardo Galeano, 1971)
Latinoamerikako zapalketa eta ustiatzea 500 urtean zehar. Prosa oso aspergarria du, Galeanok berak ere onartu zuen. Beste batean bukatuko dut.
The worst journey in the world (Apsley Cherry-Garrard, 1922)
Bizirik bueltatu zen kide batek idatzitako Scott-en hego polorako espedizioaren historia. Liburua luzea da eta ez dut denbora tarterik aurkitu ganoraz irakurtzeko. Parisera joan eta etorrian jendea berbetan eta laneko gauza batzuk egiten ezin asko egin. Noizbait bukatu beharko.
A clockwork orange (Anthony Burgess, 1962)
Duela hamarkada bat edo batxilergoan ikusi nuen filma. Duela gutxi katatrak-ek argitaratu zuela ikusi nuen eta gurasoek alemaniara bidali zidaten.
Gida bat dakar atzean, ea nadsat-a azkar ikasten dudan liburuan atzera eta aurrera ez ibiltzeko.