Joan den ostegunean Die Zeit erostea erabaki nuen —nahiz eta iaz prentsa klasikoa kritikatu—, informazioa formatu fisikoan, paintailetatik at, irakurtzearren. Artikulu luze eta lexiko maila altuagatik ezaguna delako aukeratu nuen, batik bat, Der Spiegel-ekin alderatuta —beste astekari nabarmenena— bederen. Agerkariarekin atxiki zetorren Zeitmagazin-ean¹ Harald Martenstein-en zutabe bat aurkitu nuen, non ChatGPT-ek zutabea bera nola idatziko ote zukeen (artxibatutako bertsioa, paywall gabe) galdetzen zuen.

Ez dut uste ChatGPT zer den azaltzeak premiarik duen, azkenaldian guztion ahotan (edo teklatuetan) baitago. Berdin Stable Diffusion eta enparauentzat. Martensteinen artikuluan bezala, eztabaida askoren erdigune bilakatu dira, batez ere egile- eta jabego-eskubideei dagokienez. Alabaina, neronek proposatutako ikuspuntu alternatiboa zera da: edukiaren benetakotasuna; alegia, makinek sortua delako. Edo machine-generated content, ingelesez; bilatzaileek webgune hau errazago aurkitzeko: sorry for the language choice, fellas!

Nola edo hala, afera guzti hauek duela zertxobait aurkitu nuen Dead Internet Theory: most of the internet is fake izeneko teoria gogorarazi didate. Internet Hilaren Teoria: internetaren gehiena faltsua da. Izen benetan asaldagarria. Internet… hila? Hasteko, ez da biziduna.

Esteka jarraitzea biziki gomendatzen dizuet. Tesia eta bere mamia webgune zer edo zelan… problematiko batzuetan —lau ostodun hirusta, tuju-tuju— eratua izanik ere, beteranook dagoeneko antzemango zenituzten aipatutako joerak… horrela ez balitz gehiegi balioetsi zaituztet. Dena den, egile beraren laburpena:

TLDR:² Large proportions of the supposedly human-produced content on the internet are actually generated by artificial intelligence networks in conjunction with paid secret media influencers in order to manufacture consumers for an increasing range of newly-normalised cultural products.

Edo, itzulita:

LEDI:² gizakiek ustez sortutako internetaren proportzio handiak adimen artifizial sareek hedabideetako ordainpeko influencerekin batera sortuak dira, kontsumitzaileak berriki normalizaturiko produktu kultural sorta geroz eta handiagoetara egokitzeko.

Idazkera eta/edo gramatika kontuan hartuz, konspirazio-teoria dirudi. Eta hala deritzote hedabide batzuek. Konspiranoikoa nateke haien aburuz, ez dakit. Dena den, ez nago guztiz ados teoriarekin, baina bai mamiarekin: uste dut interneteko edukia gero eta artifizialagoa dela zeren bagenuen dagoeneko erdia baino gehiagoren faltsutasuna jakinaren gainean. Gakoa giza-faktorearen galeraren geroz eta azkarragoa guztiona zena eragile gutxi batzuek bereganatu dutenetik, guztion kalterako. Pertsona natural zein juridiko ez diren eragile batzuek baita ere.

Badakigu hainbat sare sozial eta etika zalantzagarriko —barkatu erredundantzia— webgune sosak eta ohorea ostutzeko prest dauden norbanako eder bezala iragartzen diren chatbot-ez gainezka daudela. Baditugu hainbat jende ospetsu webgune beretan (sozialetan behintzat), zeinak jarraitzailearen ehuneko nabarmena bot farm delakoetan erositako kontu faltsuak dituzten: metrikak, motel, metrikak– engagement? zer da hori? Bagara e-posta eta SMS bidez esteka faltsuak jaso ditugun norbanako andana. Badakusagu eduki asko, natural zein artifizial, bot kontuek sustatua dela: trending topic edo baliokideak ikuskatuz aurki daiteke mezu berbera literalki milaka kontu ezberdinek momentu ia-ia berberean bidaliak; berdina bertxio edo bozekin. Badirudi bilatzaile handienetako emaitzak, lau edo bostgarren orrialdean hasita, webgune faltsuz beterik daudela, iragarkien bidez sosak irabaztea eta/edo birusak zabaltzea helburu.

Ados, argi geratu zaigu: zaharrak berri. Itsu geunden, edo beharbada irudipen batek ikusmena lausotu digu, basamortuan larriki egarri denak oasia imaginatu legez… Zein da, beraz, arazoa? Zertaz arduratu? Niretzat, bederen, tresna hauen bitartez sustatutako internetaren heriotzaren bizkortzea: Stable Diffusion edo alternatibarekin existitzen ez den pertsona sor daiteke. ChatGPT-ri zerbait galdetuz testua sor dakizuke: baina ez zaitzatela harrapatu, arren. Hots, edukia nolanahi, noiznahi eta zernahi sor daiteke, sinesgarritasuna, zilegitasuna eta zuzentasuna bermatu gabe, gizatasuna zer esanik ez eta benetazkotasuna irakurlearen adimen naturalaren arabera-edo. Zorionez esparru birtualera mugatua dago —gutxi gorabehera—, baina batek daki etorkizunak zer dakarkigun.

Gizakiak gauza asko makinen eta algoritmoen esku utzi ditu. Ez dut uste sorkuntza eta bere prozesua horietako bat izateko premiarik dagoenik. Interneta bizirik manten dezagun.

Joan diren asteotan, Pazkoa barne, Rhin Garaiko haraneko (Oberrhein) hiri batzuetan izan naiz eguraldi onaz profitatuz, bisitan eta argazkiak ateratzen. Tren bidaia —era egoki eta aproposena distantzia eta krisi klimatikoa kontuan hartuz— entretenigarriagoa egiteko liburu bat (Ursula K. Le Guin zenaren The dispossessed, ingelesez) neraman arren, astekari pare bat erosi nituen denbora nuela konturatzean, alemana praktikatzeko aitzakiarekin: Der Spiegel eta Focus.¹

Der Spiegel, jakin dezazuen, Europako aldizkaririk ezagunetakoa eta, duela gutxi arte behintzat, ospetsua ere afera batzuk azaleratu baitzituzten. Hala ere, ezin izan dute azken urteotan hedabide pribatuek jasan duten gainbehera ekidin. Arrazoiak? Ebidenteenak, ekonomia- edo informazio-eredua litezke. Ez naiz egiazko adierazpenik egiteko gai.

Goikoa adierazteko arrazoiak ditut, bederen. Aldizkariari so egin eta azalak alarma guztiak piztu zizkidan: Olaf Scholz kanzillerarri egindako elkarrizketaren titular gisa »Wovon haben Sie Angst, Herr Scholz?« («Zeri diozu beldur, Scholz jauna?»). Barnean, aipua: »Es darf keinen Atomkrieg geben« («Ez luke gerra nuklearrik gertatu behar»). Lasaigarria. Are gehiago, hasieran ez bera ezta alderdia (SPD, sozialistak) ez omen dira bakezaleak (Pazifist), baretasunaren aldekoak (Friedenspartei) baizik. Hitz-aukeraketa aipagarria, biek dute bake esanahia ñabardurekin.

Elkarrizketa, tamalez, ordainpean aurkitzen da. Transkibatu nezake, baina esfortzu handiegia guztiz menperatzen ez dudan hizkuntza baterako. SPIEGEL+ delako harpidetzarekin irakurgai, zeinak webguneko eduki guztiari gehi astekari digitalari sarbidea ahalbidetzen duen. Honen harira, aldizkarian bertan ikusi nuen harpidetza flexiblea, edonoiz bertan behera utz daitekeena, alegia: gutunontzira bidaltzen dizute aldizkaria. 4,60 € alea ohikoa den 6,10 € ordez.

Zergatik dio honek guzti hau, pentsatuko duzue. Bada, urte hasieran eta berriz ere azkenaldian nire buruari ea harpidetza fisiko zein digitalek merezi ote duten galdetzen ari naiz. Horixe baita prentsaren parte esanguratsua ganoraz irakurtzeko era bakarra egungo eredu ekonomikoan.

Atzo goizean behar baino denbora gehiago igaro nuen egunkari, astekari, hilabetekari nazional fisiko zein digitali erreparatuz, ganorazkoen bila, azken finean garestixeak baitira bakarrarekin konformatzen ez zarenean. Hamaika harpidetza-modu, bata bestea baino korapilatsuagoak: fisikoa, digitala, konbinatua, asteburukoa… burukomin gehiegi. Der Spiegel, Die Zeit, Frankfurt Allgemeine Zeitung, Süddeutsche Zeitung…

Mugetatik kanpo, nazioartekoei begiratuz, antzeko zerbait: merkea denean (batez ere estatubatuarrak), limitazioarengatik da: sartu bezain laster paywalla. Edo, bertoko eta bertako (El Correo, tuju-tuju-tuju) egunkariak bezala, hamar albiste dohain irakurtzeko aukera webgunera sarbidea blokeatu arte. Bestalde, guztiek hamaika web-tracker (izkutuak, noski) orrialdeko, harpidetzarako emandako datu ekonomiko/postal/eta abarren gainean. Financial Times, The Economist, The Atlantic, Washington Post…

Teknologia-kontuetatik at, azaleko analisi bat eginez hiru arazo larri ikusi dakizkieke, besteak beste:

1. Interesa eta/edo haren falta:

   Gai batzuk prentsa monopolizatu dute eta/edo monopolizatzen ari dira: bi urte daramatzagu (momentuz) koronabirusa gora eta behera, bi hilabete eta etortzeko daudenak Ukrainarekin. Ez dakit prentsa-normaltasuna pandemiak, Brexitak, edo Trumpek akabatu bide zituen.

   Artikulu asko, baita ere, prosa astun eta aspergarriz beteak, kazetari edo zutabelariak hitz edo karaktere kopuruengatik ordainduak balira bezala. Ikasi aurretiaz publikoa nor den eta haiei egokitutako erregistro batean idatzi, otoi. Nork demontre irakurriko ditu, bestela? Nik ez, behintzat.

   Zer esanik ere etekin ekonomikoa helburu duen hedabide orok funts gabeko albistez betetzen dituztela beraien kazetak (digitalean, batik bat): ondorioz, aleko hiruzpalau albiste bakarrik dira egiaz erakargarriak, eta horiek esklusiboak direnean… azken finean hamaika hedabidek berdina badiote gureak egin du, ezta?

2. Informazioaren bizi-balio motza:

   Albisteek, beraien naturaren ondorioz, bizi-balio laburra dute, testuinguruen aldaketen menpean baitaude. Mamina ziurrenik ez, baina xehetasunak eta nondik norakoak alda litezke (adibidez, pandemia bera edo Ukrainako inbasioa). Beste era batean esanda, denboraz kanpoko ez den oro (saiakerak eta kritikak, esaterako) irakurri bezain laster —astekari eta hilabetekarien kasuan, irakurri baino arinago— zaharkituak egongo dira.

   Formatu digitalean hau gertatzea arraroa da. Albistea eguneratzea erraza da baina nolatan jakinarazi irakurleari eguneratzeari buruz? Ohikoena sare sozial edo RSS gisako harpidetza (egun ni bezalako gutxi batzuk erabiliak) bidez. Askotan izkutuan eguneratzen dira (stealth edit, ingelesez) ezer gertatu ez balitz bezala. Egun, zuzeneko jarioak modan jarri dira honelakoak saihesteko: oroitzen naiz koronabirusa Txinan hasi zenean, 2020ko urtarrilean, The Guardian-en jarraitzen nuela afera guztia…

3. Edukia bera eta egiazkotasuna:

   Gehiago ematen du aditzera ageri ez direnek aipatuek baino. Albo-erdara batean dioten legez, «quien calla otorga». Gertakizun deserosoak tiraderan izkutatzea hobe.

   Joera editorialak ere, azkenaldian esplizitua(goa)k bilakatu dira: ez dut nahi informatzeko panfleto alderdikoi bat irakurri. Ezinezkoa da neutrala izatea, ados, baina kasu horietan denean propagandatik ezberdintzea inposiblea da.² Gertatutakoei buruz jakin nahiko nuke, arren eta eskerrik asko.

Halere, salbuespen gutxi daude, non gauzak ondo —edo behintzat hobeto— egiten diren, eta kazetaritzarekiko maitasuna islatzen duten: Argia, Berria, Delayed Gratification, Katapult, taz, The Guardian… Zorionez, erdipurdiko zerrendan ageri ez diren kalitatezko alternatibak badaude, jakina: blogak, erakunde alternatiboak, posta-zerrendak, prentsa alternatiboa, irrati-telebista publikoak…³

Orohar, esanak esanda, ez dut uste harpidetzeak merezi duenik. Edizio fisikoa erosteak, posible denean, jarraipena galarazten du, baina edukia hor dago eta zaborra edo kiratsdun prentsa irakurtzeko, nahiago sosak eta denbora beste zerbaitetan erabili.

Laburbilduz: informazio-iturri onenak (ia) doakoak, maitasunez eginak eta irakurlea aintzat hartzen dituztenak.

Oraindik galduta? 451 °F. Ray Bradbury zenak azal beza:

Fahrenheit 451: [l]iburuak sua hartu eta erretzea eragiten duen tenperatura…

Ray Bradbury, Fahrenheit 451, 1. or.

Azkenaldian, hau edo hori dela-eta, liburuak eta haienganako zentsura eta debekuaren aldeko mugimendu batzuk azaleratu omen dira. Ezagutzen ditudan kasuak —oso gutxi, zorionez— Atlantikoaren beste aldetik datozkigu. Eta Atlantikoaren beste aldetik horrekin, Estatu Batuei buruz ari natzaizue;¹ Kanadaren galtzei buruz, alegia.²

Lehen kasua arraroa, beldurgarria eta xelebrea dirudit. Goiburua irakurtzean ulertuko duzue: Greg Locke’s zealots set fire to sacred millennial texts like Harry Potter and Twilight. El Mundo Today, Beranduegi edo The Onion bezalako egunkari satiriko batetik ateratako titularra dirudi. Tamalez, ez; onerako edo (nik uste) txarrerako.

Laburbilduz, countryaren jaioterri den Tennessee estatuko apaiz batek, otsailak 3 (asteazkena) gauez, liburu horiek erre omen zituen zuzenean emititutako emanaldi batean. Zergatia? Deabruaren, sorginen eta abarren lana zirelako edo horrelako zerbait. Ulertzen dut ez direla mendebaldeko literaturaren lan gorenak, nahiz eta bestsellerrak izan, baina tira. Ez du ez hanka ez bururik. Ezta berak ere:

In a sermon preceding the bonfire, Locke described beefing with “Free Mason devils” and said “I ain’t gonna be ‘suiciding myself’ no time soon.” Locke also said people aren’t mad that they were burning books, but mad because of the books they were burning — implying that his critics, even other pastors, were devil and witchcraft supporters.

Xelebrekeriak alde batera utzita eta serio jarriz, lekuz aldatu gabe: Tenneesee-ko eskola-batzorde batek Maus liburua debekatzea erabaki du.

Ezagutzen ez duzuenontzat, Art Spiegelman-en Maus holokaustoan girotutako komiki nobela grafiko oso famatua da, Pulitzer-arekin saritua. Oraindik ez dut irakurri: dakidan bakarra pertsonaia batzuk sagu —Maus alemanez, mouse-ren idazkera fonetikoa baita ere— eta besteak katu antropomorfikoak direla da. Erraz asma daiteke nor den zein.

Gurasoen argudio nagusiak:

«Demonio!» esaldiaren erabilera eta emakumeen «irudi biluztuen» marrazkiak aipatuz

Moralaren polizia bere saltsan. Ez dakit bidalitako mezua faxismoaren onespen gisa uler litekeela konturatzen diren ala ez… Ez zaie axola, umeak munduko gaitzetatik (zein?) itsu eta isolatuta babestuta dauden bitartean. Dena den, batzarreko notak lisergikoak dira.

Azkenik, espektro politikoaren beste aldean esan liteke, Washington estatuko eskola-barruti batek To Kill a Mockingbird liburua debekatu nahi omen du.

Liburu honen kasua arraroa da. Urteak, hamarkadak daramatza AEBtan derrigorrezko irakurketa izaten. Jorratzen duen gaiarengatik: XX. mendean jazo zen arraza-segregazioa —batik bat beltz eta zurien artean—, alegia. Liburu oso gordina da, bai hizkuntza eta gertaera aldetik. 30. hamarkadan gerta zitezkeen (fikziozko) kasu bat erakutsi zion Harper Lee-k gizarteari. Izan ere, bere bizipenetan oinarritua dago.

Hautsak harrotu zituen ditxosozko liburuak… baita gaur egun ere.

Zorionez, azken 60 urteotan AEBtako —eta mendebaldeko, orokorrean— gizarteak aurrerapauso handiak egin ditu antiarrazakeria alorrean. Halere, Black Lives Matter eta gainontzeko sentimendu, mugimendu eta sentsibilitate antiarrazista eta/edo inklusiboen ondorioz, transgresioak —iraganekoak zein egungoak— luparekin begiratzen dira.³

Zeintzuk dira transgresio hauek? Lehena, hizkuntza arrazista erabiltzen da liburuan zehar, garai hartako arraza-erlazioak islatuz. Bigarrena, liburuaren beste ardatza bortxaketa bat da. Hirugarrena, liburuko protago/deuteragonista⁴ Atticus Finch egun modan dagoen salbatzaile zuriaren klixean erortzen dela.

Ez dira konturatzen liburuak beraien baldintzen eta testuinguru historikoen ondorio direla, eta horietatik ateratzea akats larria dela. Baina alde bateko edo besteko moralistak ez dira hori ulertzeko gai, eta areago, abade jaunaz gain intentzio onekin jokatzen dute, edo jokatu nahi dute. Baina ez da bide zuzena.

Ez nuen pentsatuko Bradbury-k idatzitakoak esanguratsua izaten jarraituko zuenik, baina honela bukatu dugu.

PostgreSQL database management system (DBMS, euskaraz datu-base kudeaketa-sistema) erabiltzen dut. Unibertsitateko ikasketetan zehar MySQL (orain MariaDB), Oracle eta SQLite-rekin jardun ondoren, Karrera Amaierako Proiektuarekin hastear nenbilenean ezagutu nuen. Zergatik aldaketa? Software askea izateaz gain, besteak beste, PL/pgSQL lengoaia prozeduralagatik —Oracle-ren PL/SQL oinarritua—, non zuzenean datu-basearekin prozesu konplexuagoak garatu baitaitezke.¹

Horrelako batean, prozesua nahi baino geldoago zihoala-eta —presarekin nenbilen, agian gehiegi—, bizkortzeko alternatiben bila hasi nintzen. Eta hara non aurkitu nuen COPY, zeinak zuzenean fitxategi mota batzuk —CSV da ohikoena— datu-basera sartzea ahalbidetzen duen. Dokumentazioa irakurri ondoan, psql zerabilen script bat garatu nuen, konponbide azkar, arin eta errazena zelako. Zeharo harrituta geratu nintzen. 40 GB inguru ordu bat baino gutxiagotan sartu ziren, adibidez. Hori bata bestearen atzetik egin nuela, parallel erabili barik.

Sines nazazuen, hurrengo paragrafoetan Python-en garatutako adibide oso batekin erakutsiko dizuet COPY aginduaren potentzia ohiko INSERT aginduarekin alderaturik. Anitzek darabilten psycopg2 moduluaren laguntzaz.²

Lehenik eta behin, datu-base sistemaren osotasuna bermatzearren, badaezpada, berri bat sortzea hobe. Honetarako, createdb kontsola-programa eskaintzen du PostgreSQL-ek.

$ createdb test -e
SELECT pg_catalog.set_config('search_path', '', false);
CREATE DATABASE test;

Jakina, datu-basean lan egiteko konektatzea premiazkoa da, bide batez psycopg2-ek kurtsore deritzona sortuz:

conn = psycopg2.connect(dbname='test', user='postgres')
cur = conn.cursor()

Datuak non edo non kokatu behar dira. Horretarako hiru zutabedun numbers izeneko taula sortuko da:

Betiere —usadioz, esperientziagatik— IF NOT EXISTS jarriz, nahiz testuinguru honetan hautazkoa izan:³

CREATE TABLE IF NOT EXISTS numbers (
    number integer,
    cardinal text,
    ordinal text
);

Python-en itxura hau izango duelarik:

create_numbers_table = \
"""
CREATE TABLE IF NOT EXISTS numbers (
    number integer,
    cardinal text,
    ordinal text
);
"""
cur.execute(create_numbers_table)

Ondo, taula sortu da. Hutsik, noski. Orain, inflect moduluaren laguntzarekin, zerotik hasita milioi bat zenbakiren informazio hori idatziko da CSV fitxategi batean —ingelesez—, hurrengo kodearekin:

csv_filename = 'numbers.csv'
columns = ["number", "cardinal", "ordinal"]

p = inflect.engine()
with open(csv_filename, 'w', newline='') as csvfile:
    num_writer = csv.writer(csvfile)
    num_writer.writerow(columns)
    for i in range (0, 1000000):
        num_writer.writerow([i, p.number_to_words(i), p.number_to_words(p.ordinal(i))])

Fitxategi luzeegia da blog-posta batean txertatzeko, beraz lehen 5 lerroekin ideia bat egin dezakezue.

$ head -5 numbers.csv | csview
+--------+----------+---------+
| number | cardinal | ordinal |
+--------+----------+---------+
| 0      | zero     | zeroth  |
| 1      | one      | first   |
| 2      | two      | second  |
| 3      | three    | third   |
+--------+----------+---------+

Esan bezala, taula bi modutan beteko da:

1. Fitxategi osoa batera, COPY erabiliz:

   Komando honen sintaxia nahiko erraza da (ikus esteka). Sarrera estandarretik irakurri nahi denez, numbers.csv ordez STDIN jarriko da. Datu-basearekin bitartekari baten laguntzaz gaudelako hizketan, zer edo zelan esatearren.

   Ohartxo bat, badaezpada ere: fitxategia gzip-ekin konprimituta balego, lehenik deskonprimitu egin beharko litzateke eskura ditugun tresnekin. Adibide batzuk: Pythonen, izen bereko modulua dago; POSIX-en, zcat; Javan, GZIPInputStream klasea, etab.

   Guzti hau kontuan hartuta, honela geratuko litzateke:

    COPY numbers FROM STDIN CSV HEADER DELIMITER ','
   

   Zorionez, psycopg2-ek funtzionaltasun honen euskarria du. Kakotxak direla-eta copy_from() kexatu ondoren, copy_expert() erabiltzea hoberena, berariazko erabilpenak ahaltzen baititu.

    copy_numbers = "COPY numbers FROM STDIN CSV HEADER DELIMITER ','"
    start = time.perf_counter()
    cur.copy_expert(copy_numbers, open(csv_filename))
    end = time.perf_counter()
    copy_time = end - start
   

2. Lerro bakoitzeko INSERT bat exekutatuz:

   SQL-ko klasikoak diren SELECT, UPDATE eta DELETE-ren senidea,⁴ zeinak errenkada bat taula batean eransten duen. Segurtasuna bermatzearren, nahiz eta localhost-en premiazkoa ez izan, SQL injection lako ahultasunak saihesteko prepared statement deritzona erabiliko da, gisa honetan:

    INSERT INTO numbers (number, cardinal, ordinal) VALUES (%s, %s, %s)
   

   Exekutatu baino lehen adierazpena prestatuko da. %s horiek, hurrenez hurren, CSV-ko eduki baliokieekin ordezkatuko dira datuak gehitzerakoan; zutabeeen moten arabera egiaztapenak eginez. Nire gomendioa hauek erabiltzearen ohitura hartzea da, zeren jende-modu maltzurrek argitaratutako zerbitzuetan datuak lapurtu edo ezabatzeko aukera ez baitute alferrik galduko. Denbora joan ahala, erreflexu bilakatuko da.

   Ahalik eta lasterren exekutatu dadin, sortu berri den numbers.csv fitxategia irakurriko da lerroz lerro. Goiburua taularen zutabe-izenen zerrenda denez, DictReader erabil dezakegu guztia errazteko:

    insert_number = "INSERT INTO numbers (number, cardinal, ordinal) VALUES (%s, %s, %s)"
    with open(csv_filename, 'r', newline='') as csvfile:
        num_reader = csv.DictReader(csvfile)
        start = time.perf_counter()
        for row in num_reader:
            cur.execute(insert_number, (row['number'], row['cardinal'], row['ordinal']))
        end = time.perf_counter()
    insert_time = end - start
   

Konturatuko zineten iraupenak copy_time eta insert_time aldagaien bidez kalkulatu direla, hurrenez hurren. Informazio hau kontsolan forma estetiko batean erakusteko, tabulate erabiliko da:

table = [["COPY",copy_time],["INSERT",insert_time]]
headers = ["Statement", "t (s)"]
print(tabulate(table, headers, floatfmt=".2f"))

Kode osoa hemen ikusgai.

import csv
import time
import inflect
import psycopg2
from tabulate import tabulate

csv_filename = 'numbers.csv'
columns = ["number", "cardinal", "ordinal"]
create_numbers_table = \
"""
CREATE TABLE IF NOT EXISTS test.numbers (
    number integer,
    cardinal text,
    ordinal text
);
"""
copy_numbers = \
"""
COPY test.numbers from STDIN CSV HEADER DELIMITER ',' NULL AS 'null'
"""
insert_number = \
"""
INSERT INTO test.numbers (number, cardinal, ordinal) VALUES (%s, %s, %s)
"""

try:
    p = inflect.engine()

    conn = psycopg2.connect(dbname='test', user='postgres')
    cur = conn.cursor()

    cur.execute(create_numbers_table)

    with open(csv_filename, 'w', newline='') as csvfile:
        num_writer = csv.writer(csvfile)
        num_writer.writerow(columns)
        for i in range (0, 1000000):
            num_writer.writerow([i, p.number_to_words(i), p.number_to_words(p.ordinal(i))])

    start = time.perf_counter()
    cur.copy_expert(copy_numbers, open(csv_filename))
    end = time.perf_counter()
    copy_time = end - start

    with open(csv_filename, 'r', newline='') as csvfile:
        num_reader = csv.DictReader(csvfile)
        start = time.perf_counter()
        for row in num_reader:
            cur.execute(insert_number, (row['number'], row['cardinal'], row['ordinal']))
        end = time.perf_counter()
    insert_time = end - start

    table = [["COPY",copy_time],["INSERT",insert_time]]
    headers = ["Statement", "t (s)"]

    print(tabulate(table, headers, floatfmt=".2f"))

except (Exception, psycopg2.DatabaseError) as error:
    print(error)

finally:
    if conn is not None:
        conn.close()

Nire saiakeren arabera, gutxienez 25 bider azkarragoa da lehena bigarrena baino. Esate baterako:

$ python pgsql_copy_vs_insert.py
Statement      t (s)
-----------  -------
COPY            1.65
INSERT         46.01

Iraupen hauekin, eta mila bider datu gehiagorekin COPY-k, alde batetik, ordu erdi inguru iraungo luke eta INSERT-ek, bestalde, hamabi. parallel gabe, jakina. Benetan aintzat hartzeko gauza, ez da hala?

Batzuek Marvel, DC, etab. superheroien, besteak beste, lako blockbuster edo krispeta-filmak nahiago izango dituzte. Niri, aldiz, egungo Hollywood-en menpekotasun ekonomikoa, estetikoa, ideologikoa eta kulturala nekezak zaizkit. Horregatik, duela urte batzuk eduki horien kontsumoa zeharo murriztea erabaki nuen, mundu osoko zinemari lehentasuna emanez, zahar zein berri, mainstream zein underground. Behar baino gehiago, nik uste… auskalo. Nola edo hala, ekialdeko Asia lehenetsiz. Komikiekin ere garai batean berdina gertatu zitzaidan.

Horrela, otsaileko igande baten zinema hegokorearraren sesio bikoitza egin nuen, Parasite eta Burning bata bestearen atzetik bigarren aldiz berrikusiz. Lehenak, iaz pelikula onenaren Oscar saria irabazi ondoren, Hego Koreako film industria munduratu du eta asko hasi zarete herrialde horretako filmekin interesatzen. Hobe berandu inoiz ez baino. Eta horrek ideia bat eman zidan, zeinaren emaitza irakurtzen ari zareten ohar hau den.

Ideia honekin jorratuko dut hemen sarrera-gida legez balio dakizuekeen zerbait, gustuko ditudan lau film hegokorear zerrendatuz. Izenburuak ingelesezkoak —zuok errazago aurkitzeko— eta koreerazko originalak —badaezpada bilaketa konplikatzen bazaizue— dira. Azalpen xumeekin, zeren eta esteketan pelikulei buruzko informazio gehiago topa dezakezue; gainera, ez dizkizuet hauek izorratu nahi. Zenbat gutxiago jakin, beti hobe.

Kontuan izan, baita ere, hau izebergaren punta besterik ez dela. Hego Koreako zinemak sekulako harribitxiak ditu. Zerrenda laburra egin dut, nire gomendio guztiak idazten baditut amaigabea litekeelako, nire denbora mugatua baita eta idatziko nituzkeenak interneten baitaude dagoeneko (beste hizkuntzetan), kar-kar-kar. Esate baterako, zinema klasikoa gustoko baduzue, zorionekoak zarete YouTube-n kanal bat dago-eta.

Hona hemen, beraz, nire proposamen/gomendioak, zaharrenetik berrienera ordenatuak. Lehen biak Boon Jong-ho —ez du azalpenik behar, ezta?— zuzendariarenak. Aparteko filmografia du, eta niretzat bere top 3-a egiten dute. Gainontzekoak, ordea, txiro-aberats dinamika beretsuan murgiltzen dira, zer edo zelan. Guztiak XXI. mendekoak, kritikak laudatuak, eta han-hemen sarituak.

1. Memories of murder (살인의 추억 / Sarinui chueok, Boon Jong-ho, 2003)

   Benetako serie-hiltzaile baten bilaketari buruzko filma. Hemengo protagonistetako bat Song Kang-ho da, Parasite-ko aita. Ikerketa polizialen gordintasuna erakusten digu, bete-betean, norbanako doilor batek hautsitako gizarte batean.

   Ikusi nuen lehen filma korearra izan zela badiotsuet, eta guzti hau horri esker dakarkizuedala…

2. Mother (마더 / Madeo, Boon Jong-ho, 2009)

   Ama alargundu batek, bere seme ezgaituak egin ez duen delitua leporatzen diotenean, indar guztien aurka borrokatu beharko du egia azaleratzeko. Filmaren premisa osoa oso arraroa da; ederki antzeztua (batez ere filmari izena ematen dion protagonistak) eta egina.

3. The Handmaiden (아가씨 / Agassi, Park Chang-wook, 2016)

   Aberatsen eta txiroen arteko dinamika. Esan beharra dut, hemen eduki sexuala dagoela, beraz hobe gaztetxoetatik urruti mantendu.

   Neska korear gazte bat kontratatzen dute Japoniar baten —filma Koreako Japoniar okupazioan gertatzen da, hau da, XX. mende hasieran— zerbitzari izan dadin. Baina arrazoiak beste batzuk dira…

4. Burning (버닝 / Beoning, Lee Chang-dong, 2018)

   Hemen ere nolabaiteko aberats eta txiroen arteko dinamika jorratzen da. Halere, ez da Parasiten bezain azalekoa.

   Protagonista idazle izan gura duen gaztea dugu, Seulera lan-bidaia batean aspaldiko partez txikitako lagunarekin topo egiten duena. Lagun honetaz maitemindu, eta Afrikara bidaiatzean ezagututako hirugarren batekin misterioz beteriko maitasun-triangelu bat sortuko da.

Guztira, kalkulu mental batzuk eginez, zortzi-bederatzi ordu inguruko iraupena. Arratsalde oso bat igarotzeko beste. Alabaina, nik bi sesio bikoitz egitea gomendatzen dut: lehenik zuzendariarena eta gero aurresandako dinamikarena. Edo alderantziz, ordenak ez du axola.

Berri Txarrakek dioten bezala: «eseri eta ongi pasatu». Eskertuko didazuelakoan nago. Baina usteak erdiak ustel.

Argi dago —esango nuke— Konstantinopla zela bigarren Erroma (hiria), bederen. Kontzeptu hau beste herrialde batzuetan erabilia izan da, hala nola Turkian —Otomandarren garaipenaren ondorioz sultanek Erromako Zesar (Kayser-i Rûm) titulua bereganatu zuten— eta Errusian, non Mosku hirugarren Erroma zela pentsatzen zuten batzuek. Buru-gimnastika ariketa sakona eginez, hirugarren Erroma hauek Berlin¹ edo Washington, D.C.² izan litezke. Alde batetik, askotan irakurri ditut estatubatuarrak Pax Americana eta AEB-ren dekadentzia Erromarenarekin alderatzen. Egundako harrokeria, bai, baina egiari zor inperialismo alorrean ederki jarraituko duela dirudi. Bestalde, nazismoak eta faxismoak asko edaten du erromatarrengandik, Txarrerako, tamalez, guztiok dakigu zer jazo zen.

Atzo, hedabide batzuen arabera, E eguna izan zen AEBtako hiriburuan. Obamaren bigarren(aren) etorrera zegoen iragarria, eta halaxe izan omen zen, duela bi asteko showaren ondoren sena duen norbait zelako inperator berria. Nik ez dut ezer berezirik nabari oraindik, itxaron egin behar.

Hainbat telebistatan gertaera honi buruzko programa bereziak igorri zituzten —ETB2-n, adibidez—,³ Munduan zehar besterik gertatu(ko) ez balitz bezala. Beno, osasun gaiari lotuz, beraien hitzetan Mendebaldeako politikan minbizia eragiten zion tumore bat errotik atera zuten —esango nuke metastasia aspaldidanik dagoela—,⁴ edo horrelako zerbait. Lau urteren ostean alde horretatik datorkigun bake santua eskertzekoa da.

Atlantikoaren bestaldean, ordea, CDU edo guztiontzat «Merkel-en alderdia» ezizenarekin ezagunago egiten zaigun alderdi politiko honek lidertza berria aukeratu zuen duela gutxi. Armin Laschet irten zen garaile bozka horietan. Esango nuke honek ez dituela programa edo estaldura berezirik izan Alemaniatik kanpo. Agian bai, baina ziur aski ez dela hainbesterakoa izan.

Bigarren Germaniako Erromatar Inperio Santu Europar Batasuneko biztanle batzuk, aldiz, urmaelaren bestaldera begira daude Kristobal Kolon balira bezala. Zer nahi duzue esatea, ez zait axola nor dagoen Bellum Americanum-en gainean, gaizkilea etxean dugu-eta: Laschet-ek Biden-ek baino gehiago urduritzen nau.

Bira ditzagun gure buruak ekialderantz, mesedez. Berlin eta Bruselara.

Urtarrilaren bigarren erdiko egun batean —nire 30. urtebetetzean— komunean nengoen The Guardian-eko albisteak jarraitzen, Txinan jatorri ezezaguneko neumonia arraro batengatik jendea ezker-eskuin kutsatzen eta hiltzen ari zelako. «Bo, hori ez da ezertan geratuko» pentsatzen nuen, mugikorra eskuan nuelarik. Hurrengo astean Edinburgora —oso leku polita, bide batez— bidaiatu nuen. Wuhan isolatua, kasuak beste herrialdeetan azaleratzen: Alemanian, Espainian… ea ni hantxe kutsatuko nintzanaren ardura nuen. Zorionez, ez zen ezer gertatu, nahiz eta Europako bi aireportu nagusienetatik bidaiatu: Schiphol-en (Amsterdam) geldialdia, Frankfurt helmuga. Azken honetan behintzat «novel coronavirus»-ari buruzko kartelak aurkitzen ziren.

Otsailaren 14, San Balendin eguna, Italian agerraldi bat. TVE-n Lorenzo Milák «sólo es una gripe, tranquilos» zioen bitartean. Askok sinetsi genion. Hurrengo asteetan Europako beste zenbait herrialdetan kasu gehiago: Espainian, Euskal Herrian, Austrian eta Alemanian, esate baterako. Martxoan etxean geratzeko agindu ziguten, herrialde batzuetan neurri zorrotzagoekin. Bizitza analogikoa digital bilakatu zen, eta gure osasun fisikoaren onerako osasun mentalari uko egin genion.¹

Udako su-etenak normalitate (analogiko) berria zekarren: maskara, distantzia, eskuak garbitu. Eta paranoia, batez ere paranoia: batzuek hil nahi ez dutelako, besteek hau konspirazio bat edo horrelako zerbait delako. Guztia hobetzen zegoela zirudien: ausartak bidaiatzen, terrazetan poteak hartzen —10 pertsonako taldeetan, noski—, eta abar.

Agian, batek daki, konplazentziak gainditu gintuen eta udazkenean berriro kasuek gora egin zuten Europan zehar. Herbehereetan eta Alemanian, batez ere, askoz bortitzago. Birusak ez du inolako errukirik, Hego Europarrez gain besteak ere kutsatu ditzake.

Europa erdia itxita dugu berriro, eta Erresuma Batutik datorren —barkatu, han lehendabizikoz antzeman den— aldaera kutsakorrago batek Gabonak zapuztu nahi dizkigu. Txertoak garaiz heldu dira, bederen, txantxa luze egiten ari zaigu eta.

Ea urte berriak zer dakarkigun. Hau izebergaren punta bakarrik da, tamalez.

Bart lotara joan baino lehen Honeyland (Медена земја / Medena zemja, T. Kotevska eta L. Stefanov, Ipar Mazedonia, 2019) pelikula dokumentala ikusi nuen Filmin-en, ingelesezko azpitituluekin. Hemen Hatidže Muratova Turkiar jatorriko eztigile mazedoniarraren bizitza azaltzen zaigu.

Hatidže Muratova. Egilea: L. Stefanov (Iturria)

Hatidže Bekirlija (Ipar Mazedonia) deituriko herrixka batean bizi da bere ama gaixoarekin. Alaba bakarra denez berak zaindu behar, gainera. Bekirlija nahiko isolatua dago: argindar eta bero-iturrietatik urruti aurkitzen da. Bizimodua beste garai batekoa da —herrialde garatuetan bizi garenontzat—, kontsumismo, ibilgailu eta abarretik at naturari etekina ateraz. Besteok (ustez) egin bezala, baina errespetuz.

Hatidžeren bizimodua erle basatiekin eztia ekoiztean —bakarrenetarikoa munduan— eta hura saltzean oinarritzen da: batzuetan hiriburu Skopjera joanez lau orduko bidaia baten ostean. Arreta jotzen duen lehen gauza ekoizpenaren erdia erleak eurak elikatzeko uzten duela da, sinbiosi gisako zerbait sortuz.

Bizilagun nomada batzuk mugitzen dira herrixkara eta tira-bira txiki bat sortzen da, protagonistari burukomina sorrarazten diona. Zentzu horretan, eta izorrakirik egin gabe, (mikro-)kapitalismoaren kritika bat nabari da filmean. Makrokapitalismoa ere bai, inplizituki, zeren eta kutsadurak, pestiziden erabilerak eta ingurunearen galerak erleen biztanleria biziki murriztu baitu. Hala ere, koronabirusaren ondorioz egoera hobetzen ari dela dirudi. Hatidže-ren lana zaila eta ohiz kanpokoa da gaur egunean, industria eta beste erlezaintza modu batzuk aspaldi gailendu direnean.

Oso interesgarria iruditu zait mundu hau horren gardenki aurkeztu izanak. Batez ere gero eta ezohikoagoa denean: ustiaketak, basa-bizitza hirietara mugitu izana… Dokumentalak bizitza bera erakusten du, hiru urtean zehar grabatutakoa. Ez dago voice-over edo narraziorik, agertzen den jende urriak jokaera naturala du, ez dago ezer antzeztua. Purutasun hori eskertzekoa da mundu artifizial honetan, nolabait esateko.

Ikusteak merezi du. Ea oraingoan zuetako norbaitek kasu egiten didan…

Guztiok¹ —beno, ia guztiok— ezagutzen dugu YouTube-k nola funtzionatzen duen. Bideoak, gero eta iragarki gehiagoz beteta, gomendio edo iradokizun sorta dakar alboan. Duela gutxi —urte batzuk, esango nuke—, hurrengora automatikoki egiten du salto. Berez arazorik gabekoa, eduki-sortzaile batzuek lege-hutsuneetaz aprobetxatuz beraien inongo loturarik gabeko bideoak iradokizunetan sartzea lortzen dute.

Norbait ingelesezko dibulgazio bideo bat ikusten ari liteke, eta bat-batean, “Libtards getting owned compilation”, PragerU-ren “Why Black Lives Matter is bad” edo “Ben Shapiro takes down known SJW”² bezalakoak ager dakizkioke. Konturatu ez zaretenontzat edo agian ingeles kaskarra duzuenontzat —AEB-n dira txarrenak eta zaratsuenak—, argi dago nori bideratuta dauden: ultraeskuindarrei.³ Horrela lortzen dute ideologia kili-kolo dutenak sektore horretara hurbiltzea. Baina horrek tesi baterako edo eman dezake.

Musikarekin, aldiz, kontrako fenomenoa gertatu ohi da. Musika ezezagunarekin, hobeto esanda. Hau da, politikatik at zaudenez, ganorazko iradokizunak. Gainera artista/diska batzuk hain dira arraroak, zeinak YouTube-n bakarrik baitaude ikusgai. Entzungai beste gauza bat da, kar-kar-kar.

Nire musika ezagutza hedatu guran, beste estilo batzuetan murgiltzen hasi nintzen, eta azpiko zerrenda hau YouTube-ko musika ezezagunaren ozeanoan urpekari aurkitu ditudanen sorta bat da. Guztiak Invidious instantzia batera estekatuak, badaezpada.

• Ernest Hood-en Neighbourhoods, kanpoan grabaturiko musika (field recording) oso interesgarri eta polita.
• Shoji Aketagawa, Dan Mikami eta Toshiaki Ishikuzaren Daikanjyo, Japoniatik datorren blues/funk inprobisatua. Bluesarekiko maitasuna piztu zidan diska, agian.
• Donald Byrd-en Ethiopian Knights: jazz, jazz-funka ukitu afrikarrarekin.
• Laurie Spiegel-en The expanding universe, 1974-1976 bitartean GROOVE sistema erabiltzen zuen ordenagailu batekin konposatutako (asmatuko zenuten) musika elektronikoa.
• Mihai Eldrisch-en L’un sans l’autre: post-hardcore screamo-a (hau da, garrasika) frantsesez.

Egin klik horietako batean. Entzun eta begiratu iradokizunei. Baten bat ezagutzen al duzue? Ezetz esango nuke. Errepikatu prozesua: sekulako bidaia musikala egin dezakezue, eta ziur aski ez zarete damutuko, zuen gustu musikalak irekiak badira bederen.

Espero aholku honek zuen YouTube esperientzia hobetzea. Ez horregatik!

En euskera no decimos “relación”, decimos “harreman”, que más o menos se traduce como “recibir y dar”, and I think that’s beautiful.

Ditxosozko esaldiak bueltak ematen ari dira interneten urteak joan, urteak etorri. Hasieran Twitter hari bat, gero bideo bilakatu zen —YouTube eta Tiktokeko bertsioak ikusi ditut—, Russia Today bezalakoek partekatua. Euskararen nolabaiteko folklorizazioa zabaltzeaz gain —beti ingelesez edo espainolez—, nolabaiteko bakartasun ideia zabaldu nahi dela dirudi… errealitatea ezberdina denean.

Lehenik eta behin, euskara bera bakarra da, bai.¹ Europako mendebaldean hizkuntza erromantze artean dagoen irla isolatua. Isolatua sorreran, noski. Ordutik latinak (eta grekoak) eta bere ondorengoek —espainola, frantsesa eta okzitanierak (gaskoiak), batik bat— aztarnak utzi dizkigute, hala nola gramatikan eta lexikoan: denbora (tempora), zeru (caelum), bake (pacem), polit (polida), greba (grève),… bizkaieran eragina nabaria da. Arabierak ere berbak laga dizkigu, ez pentsa: ba al zenekiten albaitari بَيْطَار-etik (baytar) zetorrela?

Horretaz gain, georgiera, koreera, japoniera, turkiera, suomiera, etab. legez euskara hizkuntza eranskaria da. Lehenarekin beste ezaugarri amankomunak ere baditu, hala nola ergatibotasuna eta komunztadura poli-pertsonala. Bakarra izaten jarraitzen du?¹ Bai, baina behintzat munduan zehar sakabanatutako urruneko ahaideak ditu. Dena den, ez direnak askozaz gehiago dira.²

Ulertzen dut frantsesaren, gaztelaniaren eta ingelesaren menpekotasunari erantzuna dela «and I think that’s beautiful» delako mugimendu hau: euskara jakin eta erabiltzeaz harro egotea —ni ere banago— eta, ezezaguna eta nolabait exotikoa denez, bera munduratzea. Batzuk dagoeneko etekin ekonomikoa ateratzen hasi dira.

Zein da gakoa? Euskara ez dela inguruko erderen guraso den latin arrunta bezala aldatu, zeinetan relatio bezalako hitzen esanahia desagertu edo izkutatu egin baita… antzeko etimologia dutenean. Azken finean, berba asko hitz-elkartzearen ondorioz sortzen dira: para + aguas = paraguas (aterki, literalki ur gelditzaile), Straße + Bahn = Straßenbahn (tranbia, literalki kaleko tren), bitter + sweet = bittersweet (gazi-gozo, literalki mingots-gozo)… Hau da, euskaraz egindako ariketa nolabaiteko tranpa da, hamaika hizkuntzatan egin daiteke eta. Horiekiko miopia edo ezjakintasuna nabaritzen da hau egitean, modu antzekoetan funtzionatzen baitute.

Azken finean euskara beste ele bat da, gurea eta neurri berean munduaren ondare kulturala. Ez gara inor baino gehiago edo gutxiago erabiltzearren, ez gara supremazismoan erori behar: atzo mastodon-en eztabaidatu bezala, euskarari ere gauzak falta zaizkio. Hizkuntzen garapenaren islada da, ezein ez da perfektua.

Laburbilduz, all languages are beautiful in their own ways («hizkuntza guztiak dira ederrak, bakoitza bere erara») da nire erantzuna izenburuko “beauty [of language] lies in the eyes of the beholder” esaerari.