Joan den ostegunean Die Zeit erostea erabaki nuen —nahiz eta iaz prentsa klasikoa kritikatu—, informazioa formatu fisikoan, paintailetatik at, irakurtzearren. Artikulu luze eta lexiko maila altuagatik ezaguna delako aukeratu nuen, batik bat, Der Spiegel-ekin alderatuta —beste astekari nabarmenena— bederen. Agerkariarekin atxiki zetorren Zeitmagazin-ean¹ Harald Martenstein-en zutabe bat aurkitu nuen, non ChatGPT-ek zutabea bera nola idatziko ote zukeen (artxibatutako bertsioa, paywall gabe) galdetzen zuen.

Ez dut uste ChatGPT zer den azaltzeak premiarik duen, azkenaldian guztion ahotan (edo teklatuetan) baitago. Berdin Stable Diffusion eta enparauentzat. Martensteinen artikuluan bezala, eztabaida askoren erdigune bilakatu dira, batez ere egile- eta jabego-eskubideei dagokienez. Alabaina, neronek proposatutako ikuspuntu alternatiboa zera da: edukiaren benetakotasuna; alegia, makinek sortua delako. Edo machine-generated content, ingelesez; bilatzaileek webgune hau errazago aurkitzeko: sorry for the language choice, fellas!

Nola edo hala, afera guzti hauek duela zertxobait aurkitu nuen Dead Internet Theory: most of the internet is fake izeneko teoria gogorarazi didate. Internet Hilaren Teoria: internetaren gehiena faltsua da. Izen benetan asaldagarria. Internet… hila? Hasteko, ez da biziduna.

Esteka jarraitzea biziki gomendatzen dizuet. Tesia eta bere mamia webgune zer edo zelan… problematiko batzuetan —lau ostodun hirusta, tuju-tuju— eratua izanik ere, beteranook dagoeneko antzemango zenituzten aipatutako joerak… horrela ez balitz gehiegi balioetsi zaituztet. Dena den, egile beraren laburpena:

TLDR:² Large proportions of the supposedly human-produced content on the internet are actually generated by artificial intelligence networks in conjunction with paid secret media influencers in order to manufacture consumers for an increasing range of newly-normalised cultural products.

Edo, itzulita:

LEDI:² gizakiek ustez sortutako internetaren proportzio handiak adimen artifizial sareek hedabideetako ordainpeko influencerekin batera sortuak dira, kontsumitzaileak berriki normalizaturiko produktu kultural sorta geroz eta handiagoetara egokitzeko.

Idazkera eta/edo gramatika kontuan hartuz, konspirazio-teoria dirudi. Eta hala deritzote hedabide batzuek. Konspiranoikoa nateke haien aburuz, ez dakit. Dena den, ez nago guztiz ados teoriarekin, baina bai mamiarekin: uste dut interneteko edukia gero eta artifizialagoa dela zeren bagenuen dagoeneko erdia baino gehiagoren faltsutasuna jakinaren gainean. Gakoa giza-faktorearen galeraren geroz eta azkarragoa guztiona zena eragile gutxi batzuek bereganatu dutenetik, guztion kalterako. Pertsona natural zein juridiko ez diren eragile batzuek baita ere.

Badakigu hainbat sare sozial eta etika zalantzagarriko —barkatu erredundantzia— webgune sosak eta ohorea ostutzeko prest dauden norbanako eder bezala iragartzen diren chatbot-ez gainezka daudela. Baditugu hainbat jende ospetsu webgune beretan (sozialetan behintzat), zeinak jarraitzailearen ehuneko nabarmena bot farm delakoetan erositako kontu faltsuak dituzten: metrikak, motel, metrikak– engagement? zer da hori? Bagara e-posta eta SMS bidez esteka faltsuak jaso ditugun norbanako andana. Badakusagu eduki asko, natural zein artifizial, bot kontuek sustatua dela: trending topic edo baliokideak ikuskatuz aurki daiteke mezu berbera literalki milaka kontu ezberdinek momentu ia-ia berberean bidaliak; berdina bertxio edo bozekin. Badirudi bilatzaile handienetako emaitzak, lau edo bostgarren orrialdean hasita, webgune faltsuz beterik daudela, iragarkien bidez sosak irabaztea eta/edo birusak zabaltzea helburu.

Ados, argi geratu zaigu: zaharrak berri. Itsu geunden, edo beharbada irudipen batek ikusmena lausotu digu, basamortuan larriki egarri denak oasia imaginatu legez… Zein da, beraz, arazoa? Zertaz arduratu? Niretzat, bederen, tresna hauen bitartez sustatutako internetaren heriotzaren bizkortzea: Stable Diffusion edo alternatibarekin existitzen ez den pertsona sor daiteke. ChatGPT-ri zerbait galdetuz testua sor dakizuke: baina ez zaitzatela harrapatu, arren. Hots, edukia nolanahi, noiznahi eta zernahi sor daiteke, sinesgarritasuna, zilegitasuna eta zuzentasuna bermatu gabe, gizatasuna zer esanik ez eta benetazkotasuna irakurlearen adimen naturalaren arabera-edo. Zorionez esparru birtualera mugatua dago —gutxi gorabehera—, baina batek daki etorkizunak zer dakarkigun.

Gizakiak gauza asko makinen eta algoritmoen esku utzi ditu. Ez dut uste sorkuntza eta bere prozesua horietako bat izateko premiarik dagoenik. Interneta bizirik manten dezagun.

Joan diren asteotan, Pazkoa barne, Rhin Garaiko haraneko (Oberrhein) hiri batzuetan izan naiz eguraldi onaz profitatuz, bisitan eta argazkiak ateratzen. Tren bidaia —era egoki eta aproposena distantzia eta krisi klimatikoa kontuan hartuz— entretenigarriagoa egiteko liburu bat (Ursula K. Le Guin zenaren The dispossessed, ingelesez) neraman arren, astekari pare bat erosi nituen denbora nuela konturatzean, alemana praktikatzeko aitzakiarekin: Der Spiegel eta Focus.¹

Der Spiegel, jakin dezazuen, Europako aldizkaririk ezagunetakoa eta, duela gutxi arte behintzat, ospetsua ere afera batzuk azaleratu baitzituzten. Hala ere, ezin izan dute azken urteotan hedabide pribatuek jasan duten gainbehera ekidin. Arrazoiak? Ebidenteenak, ekonomia- edo informazio-eredua litezke. Ez naiz egiazko adierazpenik egiteko gai.

Goikoa adierazteko arrazoiak ditut, bederen. Aldizkariari so egin eta azalak alarma guztiak piztu zizkidan: Olaf Scholz kanzillerarri egindako elkarrizketaren titular gisa »Wovon haben Sie Angst, Herr Scholz?« («Zeri diozu beldur, Scholz jauna?»). Barnean, aipua: »Es darf keinen Atomkrieg geben« («Ez luke gerra nuklearrik gertatu behar»). Lasaigarria. Are gehiago, hasieran ez bera ezta alderdia (SPD, sozialistak) ez omen dira bakezaleak (Pazifist), baretasunaren aldekoak (Friedenspartei) baizik. Hitz-aukeraketa aipagarria, biek dute bake esanahia ñabardurekin.

Elkarrizketa, tamalez, ordainpean aurkitzen da. Transkibatu nezake, baina esfortzu handiegia guztiz menperatzen ez dudan hizkuntza baterako. SPIEGEL+ delako harpidetzarekin irakurgai, zeinak webguneko eduki guztiari gehi astekari digitalari sarbidea ahalbidetzen duen. Honen harira, aldizkarian bertan ikusi nuen harpidetza flexiblea, edonoiz bertan behera utz daitekeena, alegia: gutunontzira bidaltzen dizute aldizkaria. 4,60 € alea ohikoa den 6,10 € ordez.

Zergatik dio honek guzti hau, pentsatuko duzue. Bada, urte hasieran eta berriz ere azkenaldian nire buruari ea harpidetza fisiko zein digitalek merezi ote duten galdetzen ari naiz. Horixe baita prentsaren parte esanguratsua ganoraz irakurtzeko era bakarra egungo eredu ekonomikoan.

Atzo goizean behar baino denbora gehiago igaro nuen egunkari, astekari, hilabetekari nazional fisiko zein digitali erreparatuz, ganorazkoen bila, azken finean garestixeak baitira bakarrarekin konformatzen ez zarenean. Hamaika harpidetza-modu, bata bestea baino korapilatsuagoak: fisikoa, digitala, konbinatua, asteburukoa… burukomin gehiegi. Der Spiegel, Die Zeit, Frankfurt Allgemeine Zeitung, Süddeutsche Zeitung…

Mugetatik kanpo, nazioartekoei begiratuz, antzeko zerbait: merkea denean (batez ere estatubatuarrak), limitazioarengatik da: sartu bezain laster paywalla. Edo, bertoko eta bertako (El Correo, tuju-tuju-tuju) egunkariak bezala, hamar albiste dohain irakurtzeko aukera webgunera sarbidea blokeatu arte. Bestalde, guztiek hamaika web-tracker (izkutuak, noski) orrialdeko, harpidetzarako emandako datu ekonomiko/postal/eta abarren gainean. Financial Times, The Economist, The Atlantic, Washington Post…

Teknologia-kontuetatik at, azaleko analisi bat eginez hiru arazo larri ikusi dakizkieke, besteak beste:

1. Interesa eta/edo haren falta:

   Gai batzuk prentsa monopolizatu dute eta/edo monopolizatzen ari dira: bi urte daramatzagu (momentuz) koronabirusa gora eta behera, bi hilabete eta etortzeko daudenak Ukrainarekin. Ez dakit prentsa-normaltasuna pandemiak, Brexitak, edo Trumpek akabatu bide zituen.

   Artikulu asko, baita ere, prosa astun eta aspergarriz beteak, kazetari edo zutabelariak hitz edo karaktere kopuruengatik ordainduak balira bezala. Ikasi aurretiaz publikoa nor den eta haiei egokitutako erregistro batean idatzi, otoi. Nork demontre irakurriko ditu, bestela? Nik ez, behintzat.

   Zer esanik ere etekin ekonomikoa helburu duen hedabide orok funts gabeko albistez betetzen dituztela beraien kazetak (digitalean, batik bat): ondorioz, aleko hiruzpalau albiste bakarrik dira egiaz erakargarriak, eta horiek esklusiboak direnean… azken finean hamaika hedabidek berdina badiote gureak egin du, ezta?

2. Informazioaren bizi-balio motza:

   Albisteek, beraien naturaren ondorioz, bizi-balio laburra dute, testuinguruen aldaketen menpean baitaude. Mamina ziurrenik ez, baina xehetasunak eta nondik norakoak alda litezke (adibidez, pandemia bera edo Ukrainako inbasioa). Beste era batean esanda, denboraz kanpoko ez den oro (saiakerak eta kritikak, esaterako) irakurri bezain laster —astekari eta hilabetekarien kasuan, irakurri baino arinago— zaharkituak egongo dira.

   Formatu digitalean hau gertatzea arraroa da. Albistea eguneratzea erraza da baina nolatan jakinarazi irakurleari eguneratzeari buruz? Ohikoena sare sozial edo RSS gisako harpidetza (egun ni bezalako gutxi batzuk erabiliak) bidez. Askotan izkutuan eguneratzen dira (stealth edit, ingelesez) ezer gertatu ez balitz bezala. Egun, zuzeneko jarioak modan jarri dira honelakoak saihesteko: oroitzen naiz koronabirusa Txinan hasi zenean, 2020ko urtarrilean, The Guardian-en jarraitzen nuela afera guztia…

3. Edukia bera eta egiazkotasuna:

   Gehiago ematen du aditzera ageri ez direnek aipatuek baino. Albo-erdara batean dioten legez, «quien calla otorga». Gertakizun deserosoak tiraderan izkutatzea hobe.

   Joera editorialak ere, azkenaldian esplizitua(goa)k bilakatu dira: ez dut nahi informatzeko panfleto alderdikoi bat irakurri. Ezinezkoa da neutrala izatea, ados, baina kasu horietan denean propagandatik ezberdintzea inposiblea da.² Gertatutakoei buruz jakin nahiko nuke, arren eta eskerrik asko.

Halere, salbuespen gutxi daude, non gauzak ondo —edo behintzat hobeto— egiten diren, eta kazetaritzarekiko maitasuna islatzen duten: Argia, Berria, Delayed Gratification, Katapult, taz, The Guardian… Zorionez, erdipurdiko zerrendan ageri ez diren kalitatezko alternatibak badaude, jakina: blogak, erakunde alternatiboak, posta-zerrendak, prentsa alternatiboa, irrati-telebista publikoak…³

Orohar, esanak esanda, ez dut uste harpidetzeak merezi duenik. Edizio fisikoa erosteak, posible denean, jarraipena galarazten du, baina edukia hor dago eta zaborra edo kiratsdun prentsa irakurtzeko, nahiago sosak eta denbora beste zerbaitetan erabili.

Laburbilduz: informazio-iturri onenak (ia) doakoak, maitasunez eginak eta irakurlea aintzat hartzen dituztenak.

Oraindik galduta? 451 °F. Ray Bradbury zenak azal beza:

Fahrenheit 451: [l]iburuak sua hartu eta erretzea eragiten duen tenperatura…

Ray Bradbury, Fahrenheit 451, 1. or.

Azkenaldian, hau edo hori dela-eta, liburuak eta haienganako zentsura eta debekuaren aldeko mugimendu batzuk azaleratu omen dira. Ezagutzen ditudan kasuak —oso gutxi, zorionez— Atlantikoaren beste aldetik datozkigu. Eta Atlantikoaren beste aldetik horrekin, Estatu Batuei buruz ari natzaizue;¹ Kanadaren galtzei buruz, alegia.²

Lehen kasua arraroa, beldurgarria eta xelebrea dirudit. Goiburua irakurtzean ulertuko duzue: Greg Locke’s zealots set fire to sacred millennial texts like Harry Potter and Twilight. El Mundo Today, Beranduegi edo The Onion bezalako egunkari satiriko batetik ateratako titularra dirudi. Tamalez, ez; onerako edo (nik uste) txarrerako.

Laburbilduz, countryaren jaioterri den Tennessee estatuko apaiz batek, otsailak 3 (asteazkena) gauez, liburu horiek erre omen zituen zuzenean emititutako emanaldi batean. Zergatia? Deabruaren, sorginen eta abarren lana zirelako edo horrelako zerbait. Ulertzen dut ez direla mendebaldeko literaturaren lan gorenak, nahiz eta bestsellerrak izan, baina tira. Ez du ez hanka ez bururik. Ezta berak ere:

In a sermon preceding the bonfire, Locke described beefing with “Free Mason devils” and said “I ain’t gonna be ‘suiciding myself’ no time soon.” Locke also said people aren’t mad that they were burning books, but mad because of the books they were burning — implying that his critics, even other pastors, were devil and witchcraft supporters.

Xelebrekeriak alde batera utzita eta serio jarriz, lekuz aldatu gabe: Tenneesee-ko eskola-batzorde batek Maus liburua debekatzea erabaki du.

Ezagutzen ez duzuenontzat, Art Spiegelman-en Maus holokaustoan girotutako komiki nobela grafiko oso famatua da, Pulitzer-arekin saritua. Oraindik ez dut irakurri: dakidan bakarra pertsonaia batzuk sagu —Maus alemanez, mouse-ren idazkera fonetikoa baita ere— eta besteak katu antropomorfikoak direla da. Erraz asma daiteke nor den zein.

Gurasoen argudio nagusiak:

«Demonio!» esaldiaren erabilera eta emakumeen «irudi biluztuen» marrazkiak aipatuz

Moralaren polizia bere saltsan. Ez dakit bidalitako mezua faxismoaren onespen gisa uler litekeela konturatzen diren ala ez… Ez zaie axola, umeak munduko gaitzetatik (zein?) itsu eta isolatuta babestuta dauden bitartean. Dena den, batzarreko notak lisergikoak dira.

Azkenik, espektro politikoaren beste aldean esan liteke, Washington estatuko eskola-barruti batek To Kill a Mockingbird liburua debekatu nahi omen du.

Liburu honen kasua arraroa da. Urteak, hamarkadak daramatza AEBtan derrigorrezko irakurketa izaten. Jorratzen duen gaiarengatik: XX. mendean jazo zen arraza-segregazioa —batik bat beltz eta zurien artean—, alegia. Liburu oso gordina da, bai hizkuntza eta gertaera aldetik. 30. hamarkadan gerta zitezkeen (fikziozko) kasu bat erakutsi zion Harper Lee-k gizarteari. Izan ere, bere bizipenetan oinarritua dago.

Hautsak harrotu zituen ditxosozko liburuak… baita gaur egun ere.

Zorionez, azken 60 urteotan AEBtako —eta mendebaldeko, orokorrean— gizarteak aurrerapauso handiak egin ditu antiarrazakeria alorrean. Halere, Black Lives Matter eta gainontzeko sentimendu, mugimendu eta sentsibilitate antiarrazista eta/edo inklusiboen ondorioz, transgresioak —iraganekoak zein egungoak— luparekin begiratzen dira.³

Zeintzuk dira transgresio hauek? Lehena, hizkuntza arrazista erabiltzen da liburuan zehar, garai hartako arraza-erlazioak islatuz. Bigarrena, liburuaren beste ardatza bortxaketa bat da. Hirugarrena, liburuko protago/deuteragonista⁴ Atticus Finch egun modan dagoen salbatzaile zuriaren klixean erortzen dela.

Ez dira konturatzen liburuak beraien baldintzen eta testuinguru historikoen ondorio direla, eta horietatik ateratzea akats larria dela. Baina alde bateko edo besteko moralistak ez dira hori ulertzeko gai, eta areago, abade jaunaz gain intentzio onekin jokatzen dute, edo jokatu nahi dute. Baina ez da bide zuzena.

Ez nuen pentsatuko Bradbury-k idatzitakoak esanguratsua izaten jarraituko zuenik, baina honela bukatu dugu.

Argi dago —esango nuke— Konstantinopla zela bigarren Erroma (hiria), bederen. Kontzeptu hau beste herrialde batzuetan erabilia izan da, hala nola Turkian —Otomandarren garaipenaren ondorioz sultanek Erromako Zesar (Kayser-i Rûm) titulua bereganatu zuten— eta Errusian, non Mosku hirugarren Erroma zela pentsatzen zuten batzuek. Buru-gimnastika ariketa sakona eginez, hirugarren Erroma hauek Berlin¹ edo Washington, D.C.² izan litezke. Alde batetik, askotan irakurri ditut estatubatuarrak Pax Americana eta AEB-ren dekadentzia Erromarenarekin alderatzen. Egundako harrokeria, bai, baina egiari zor inperialismo alorrean ederki jarraituko duela dirudi. Bestalde, nazismoak eta faxismoak asko edaten du erromatarrengandik, Txarrerako, tamalez, guztiok dakigu zer jazo zen.

Atzo, hedabide batzuen arabera, E eguna izan zen AEBtako hiriburuan. Obamaren bigarren(aren) etorrera zegoen iragarria, eta halaxe izan omen zen, duela bi asteko showaren ondoren sena duen norbait zelako inperator berria. Nik ez dut ezer berezirik nabari oraindik, itxaron egin behar.

Hainbat telebistatan gertaera honi buruzko programa bereziak igorri zituzten —ETB2-n, adibidez—,³ Munduan zehar besterik gertatu(ko) ez balitz bezala. Beno, osasun gaiari lotuz, beraien hitzetan Mendebaldeako politikan minbizia eragiten zion tumore bat errotik atera zuten —esango nuke metastasia aspaldidanik dagoela—,⁴ edo horrelako zerbait. Lau urteren ostean alde horretatik datorkigun bake santua eskertzekoa da.

Atlantikoaren bestaldean, ordea, CDU edo guztiontzat «Merkel-en alderdia» ezizenarekin ezagunago egiten zaigun alderdi politiko honek lidertza berria aukeratu zuen duela gutxi. Armin Laschet irten zen garaile bozka horietan. Esango nuke honek ez dituela programa edo estaldura berezirik izan Alemaniatik kanpo. Agian bai, baina ziur aski ez dela hainbesterakoa izan.

Bigarren Germaniako Erromatar Inperio Santu Europar Batasuneko biztanle batzuk, aldiz, urmaelaren bestaldera begira daude Kristobal Kolon balira bezala. Zer nahi duzue esatea, ez zait axola nor dagoen Bellum Americanum-en gainean, gaizkilea etxean dugu-eta: Laschet-ek Biden-ek baino gehiago urduritzen nau.

Bira ditzagun gure buruak ekialderantz, mesedez. Berlin eta Bruselara.

Urtarrilaren bigarren erdiko egun batean —nire 30. urtebetetzean— komunean nengoen The Guardian-eko albisteak jarraitzen, Txinan jatorri ezezaguneko neumonia arraro batengatik jendea ezker-eskuin kutsatzen eta hiltzen ari zelako. «Bo, hori ez da ezertan geratuko» pentsatzen nuen, mugikorra eskuan nuelarik. Hurrengo astean Edinburgora —oso leku polita, bide batez— bidaiatu nuen. Wuhan isolatua, kasuak beste herrialdeetan azaleratzen: Alemanian, Espainian… ea ni hantxe kutsatuko nintzanaren ardura nuen. Zorionez, ez zen ezer gertatu, nahiz eta Europako bi aireportu nagusienetatik bidaiatu: Schiphol-en (Amsterdam) geldialdia, Frankfurt helmuga. Azken honetan behintzat «novel coronavirus»-ari buruzko kartelak aurkitzen ziren.

Otsailaren 14, San Balendin eguna, Italian agerraldi bat. TVE-n Lorenzo Milák «sólo es una gripe, tranquilos» zioen bitartean. Askok sinetsi genion. Hurrengo asteetan Europako beste zenbait herrialdetan kasu gehiago: Espainian, Euskal Herrian, Austrian eta Alemanian, esate baterako. Martxoan etxean geratzeko agindu ziguten, herrialde batzuetan neurri zorrotzagoekin. Bizitza analogikoa digital bilakatu zen, eta gure osasun fisikoaren onerako osasun mentalari uko egin genion.¹

Udako su-etenak normalitate (analogiko) berria zekarren: maskara, distantzia, eskuak garbitu. Eta paranoia, batez ere paranoia: batzuek hil nahi ez dutelako, besteek hau konspirazio bat edo horrelako zerbait delako. Guztia hobetzen zegoela zirudien: ausartak bidaiatzen, terrazetan poteak hartzen —10 pertsonako taldeetan, noski—, eta abar.

Agian, batek daki, konplazentziak gainditu gintuen eta udazkenean berriro kasuek gora egin zuten Europan zehar. Herbehereetan eta Alemanian, batez ere, askoz bortitzago. Birusak ez du inolako errukirik, Hego Europarrez gain besteak ere kutsatu ditzake.

Europa erdia itxita dugu berriro, eta Erresuma Batutik datorren —barkatu, han lehendabizikoz antzeman den— aldaera kutsakorrago batek Gabonak zapuztu nahi dizkigu. Txertoak garaiz heldu dira, bederen, txantxa luze egiten ari zaigu eta.

Ea urte berriak zer dakarkigun. Hau izebergaren punta bakarrik da, tamalez.

Guztiok¹ —beno, ia guztiok— ezagutzen dugu YouTube-k nola funtzionatzen duen. Bideoak, gero eta iragarki gehiagoz beteta, gomendio edo iradokizun sorta dakar alboan. Duela gutxi —urte batzuk, esango nuke—, hurrengora automatikoki egiten du salto. Berez arazorik gabekoa, eduki-sortzaile batzuek lege-hutsuneetaz aprobetxatuz beraien inongo loturarik gabeko bideoak iradokizunetan sartzea lortzen dute.

Norbait ingelesezko dibulgazio bideo bat ikusten ari liteke, eta bat-batean, “Libtards getting owned compilation”, PragerU-ren “Why Black Lives Matter is bad” edo “Ben Shapiro takes down known SJW”² bezalakoak ager dakizkioke. Konturatu ez zaretenontzat edo agian ingeles kaskarra duzuenontzat —AEB-n dira txarrenak eta zaratsuenak—, argi dago nori bideratuta dauden: ultraeskuindarrei.³ Horrela lortzen dute ideologia kili-kolo dutenak sektore horretara hurbiltzea. Baina horrek tesi baterako edo eman dezake.

Musikarekin, aldiz, kontrako fenomenoa gertatu ohi da. Musika ezezagunarekin, hobeto esanda. Hau da, politikatik at zaudenez, ganorazko iradokizunak. Gainera artista/diska batzuk hain dira arraroak, zeinak YouTube-n bakarrik baitaude ikusgai. Entzungai beste gauza bat da, kar-kar-kar.

Nire musika ezagutza hedatu guran, beste estilo batzuetan murgiltzen hasi nintzen, eta azpiko zerrenda hau YouTube-ko musika ezezagunaren ozeanoan urpekari aurkitu ditudanen sorta bat da. Guztiak Invidious instantzia batera estekatuak, badaezpada.

• Ernest Hood-en Neighbourhoods, kanpoan grabaturiko musika (field recording) oso interesgarri eta polita.
• Shoji Aketagawa, Dan Mikami eta Toshiaki Ishikuzaren Daikanjyo, Japoniatik datorren blues/funk inprobisatua. Bluesarekiko maitasuna piztu zidan diska, agian.
• Donald Byrd-en Ethiopian Knights: jazz, jazz-funka ukitu afrikarrarekin.
• Laurie Spiegel-en The expanding universe, 1974-1976 bitartean GROOVE sistema erabiltzen zuen ordenagailu batekin konposatutako (asmatuko zenuten) musika elektronikoa.
• Mihai Eldrisch-en L’un sans l’autre: post-hardcore screamo-a (hau da, garrasika) frantsesez.

Egin klik horietako batean. Entzun eta begiratu iradokizunei. Baten bat ezagutzen al duzue? Ezetz esango nuke. Errepikatu prozesua: sekulako bidaia musikala egin dezakezue, eta ziur aski ez zarete damutuko, zuen gustu musikalak irekiak badira bederen.

Espero aholku honek zuen YouTube esperientzia hobetzea. Ez horregatik!

En euskera no decimos “relación”, decimos “harreman”, que más o menos se traduce como “recibir y dar”, and I think that’s beautiful.

Ditxosozko esaldiak bueltak ematen ari dira interneten urteak joan, urteak etorri. Hasieran Twitter hari bat, gero bideo bilakatu zen —YouTube eta Tiktokeko bertsioak ikusi ditut—, Russia Today bezalakoek partekatua. Euskararen nolabaiteko folklorizazioa zabaltzeaz gain —beti ingelesez edo espainolez—, nolabaiteko bakartasun ideia zabaldu nahi dela dirudi… errealitatea ezberdina denean.

Lehenik eta behin, euskara bera bakarra da, bai.¹ Europako mendebaldean hizkuntza erromantze artean dagoen irla isolatua. Isolatua sorreran, noski. Ordutik latinak (eta grekoak) eta bere ondorengoek —espainola, frantsesa eta okzitanierak (gaskoiak), batik bat— aztarnak utzi dizkigute, hala nola gramatikan eta lexikoan: denbora (tempora), zeru (caelum), bake (pacem), polit (polida), greba (grève),… bizkaieran eragina nabaria da. Arabierak ere berbak laga dizkigu, ez pentsa: ba al zenekiten albaitari بَيْطَار-etik (baytar) zetorrela?

Horretaz gain, georgiera, koreera, japoniera, turkiera, suomiera, etab. legez euskara hizkuntza eranskaria da. Lehenarekin beste ezaugarri amankomunak ere baditu, hala nola ergatibotasuna eta komunztadura poli-pertsonala. Bakarra izaten jarraitzen du?¹ Bai, baina behintzat munduan zehar sakabanatutako urruneko ahaideak ditu. Dena den, ez direnak askozaz gehiago dira.²

Ulertzen dut frantsesaren, gaztelaniaren eta ingelesaren menpekotasunari erantzuna dela «and I think that’s beautiful» delako mugimendu hau: euskara jakin eta erabiltzeaz harro egotea —ni ere banago— eta, ezezaguna eta nolabait exotikoa denez, bera munduratzea. Batzuk dagoeneko etekin ekonomikoa ateratzen hasi dira.

Zein da gakoa? Euskara ez dela inguruko erderen guraso den latin arrunta bezala aldatu, zeinetan relatio bezalako hitzen esanahia desagertu edo izkutatu egin baita… antzeko etimologia dutenean. Azken finean, berba asko hitz-elkartzearen ondorioz sortzen dira: para + aguas = paraguas (aterki, literalki ur gelditzaile), Straße + Bahn = Straßenbahn (tranbia, literalki kaleko tren), bitter + sweet = bittersweet (gazi-gozo, literalki mingots-gozo)… Hau da, euskaraz egindako ariketa nolabaiteko tranpa da, hamaika hizkuntzatan egin daiteke eta. Horiekiko miopia edo ezjakintasuna nabaritzen da hau egitean, modu antzekoetan funtzionatzen baitute.

Azken finean euskara beste ele bat da, gurea eta neurri berean munduaren ondare kulturala. Ez gara inor baino gehiago edo gutxiago erabiltzearren, ez gara supremazismoan erori behar: atzo mastodon-en eztabaidatu bezala, euskarari ere gauzak falta zaizkio. Hizkuntzen garapenaren islada da, ezein ez da perfektua.

Laburbilduz, all languages are beautiful in their own ways («hizkuntza guztiak dira ederrak, bakoitza bere erara») da nire erantzuna izenburuko “beauty [of language] lies in the eyes of the beholder” esaerari.

Katalogoa goitik behera ikusi eta etsipena eman zidan: lehenagotik zeuden film euskaldunei beste batzuk gehitu zaizkie. Egiari zor, kontua Handia filma ikusteko egin nuen, ez nuen zineman ikusteko aukera izan eta lau bat euroren truke eskaintza aparta iruditu zitzaidan. Uste dut azpitituluak gazteleraz zirela; ez naiz gogoratzen.

Zein da arazoa? Katalunian sortutako zerbitzua izanik, bikoizketak eta azpitituluak gazteleraz eta katalanez daudela. Ez dago euskaraz jartzeko aukerarik. Orohar, ez dago aukera hau ematen duen VOD (Video on Demand) zerbitzurik: Netflixen jai duzu, Prime Video-n Dragoi Bola (ez da harritzekoa), eta MUBIn Drift bakarrik ikusi ahal izan ditut euskarazko azpitituluekin urte eta erdian.

Dena den, Filmin eta MUBI erabiltzen jarraitu dut —pasa den astean Parasite ikusi ahal izan nuen,² gogoa nion pasa den urtetik eta Cannesen eta Oscar-etan sari nagusiak lortzeak hype-a sortu zuen nigan—; biek filma katalogoa handia dute: mundu guztikoa, mainstream zein independiente zein underground, zahar zein berri. Desberdinasuna MUBIk txandakatzen diren 30 pelikula eskaintzen dituela da: egunean berri bat gehitzen da eta zaharrena iraungitzen da.

Honi lotuta, maiz nire buruari egin diodan galdera zera da: zergatik ez azpitituluak.eus erabili? Bada, ez dut ekoizleen gutunik jaso nahi pelikula edo telesail bat modu alegalean jeitsi dudala konturatu direlako.

Halere, ez zait gustatzen horrelakoak enpresa pribatuek egin beharra. Eusko jaurlaritzak eta liburutegiek ekimen baten bat dutela ere irakurri dut. Hala bada, pozten naiz eta horrela jarrai dezala.

Espero dut etorkizunean euskara ildo honetatik ere sustatzea. Euskaraz bizi nahi izanak Euskal Herritik kanpoko kulturaren kontsumoa³ erdara menderatzaileetan egitearen guztiz aurkakoa da. Aisia ere euskaraz bizi nahi dut. Nahi dugu.

Kasu honetan TGV/ICE-rekin joan eta etorri naiz, DB eta SNCF-k (Alemaniako eta Frantziako trenbide sareen kudeatzaileak, hurrenez hurren) abiadura handiko tren internazionalak zerbitzatzeko egin duten akordioari esker.² Gainera, unibertsitatearen arabera lehen aukera trena izan behar da. Distantzia handiagoetan, edota tren ibilbide luzeetan, hegazkina.

Dena ondo joan ostean, batzarreko harrera aurkezpenean partehartzaileon ikatz arrastoa (carbon footprint, ingelesez) aztertu zuten. Horien arabera, pertsonako tona bat baino gehiago erabili genituen. Horretarako arrasto hori murrizteko neurriak hartu zituzten (sardexka, plater, etab. birziklagarri erabiliz, adibidez).

Niri bururatu zitzaidan lehena zera zen: arrasto hori norberaren aukeren arabera da, beraien erabakien ondorioa. Beste modu batean esateko, nik tranbia, metro eta trenarekin ez nuen erregairik kontsumitzen zuen garraiobiderik hartu (bai, badakit, elektrizitatea sortzean ere gertatzen da, alegia), beraz konparaketa tranpa zen. Esanahia ulertzen dut, baina errua ez da berbera.

Zeinek egiten du kalte gehien? Argi dago: hegazkinek. Etorkizunean, alternatibaren bat sustatzean ondo legoke. Beste modu batean esanda, abiadura handiko trenak. Euskal Herrian badakigu gai honek eztabaida handia sortu duela azken hamarkadan.³ Baina bestalde onura dakar hein batean. Orokorrean, hegazkina baino hobe: ez dago pisu mugarik, ez segurtasun kontrol handirik, interneten nabigatu daiteke… baina motelagoa da. Serioago jarrita, natura, herri, baserriak suntsitu eta orohar herri-hiri desberdintasuna areagotzen du. Guzti hau esanda, progresu hau, non garraio mota zaharrak beste batzuekin aldatzen diren, aintzat hartu dugu gu jaio baino arinago gertatu delako. Autobide eta horrelakoak ongi daude, baina iraganean ere kaltegarriak ziren.

Mindu egiten nau hau esateak baina beharrezko gaitz bezala ikusten dut. Agian Alemanian bizitzeak nire ikuspuntua aldatu du, hemen horrelako gauzak ondo doazelako. Batek daki.

Errua, beti bezala, sistemak du.

Bertoko garraio partzuergoan Job-Ticket deituriko txartela ateratzeko aukera dago. Langileak kuotaren zati bat ordaintzen du eta enplegatzaileak bestea. 42 € baino pixkat gehixeago. Tranbia, autobusa, tren aldiriak, dena dohain. 19:00etatik aurrera eta asteburuetan beste lau pertsona (edo txakur) nirekin eraman ditzaket. Bizkaia eta Gipuzkoa baino eremu handiago batean.

Ez dago sartzeko eta irtetzeko kontrolik, ohore-sistema baizik. Noizean behin norbaitek txartela begiratzen du. Beraz, soinean eramanda nahikoa.

II

Estatu batzuetan (nirean, adibidez) unibertsitateko langile eta ikasleen otorduak diruz lagunduta daude. Beste modu batean esanda, kantinetan oso merke jan daiteke. Lekuaren arabera, buffet bat bezala da. Besteetan, menua. Prezioak trinkoak edo plater(ar)en pisuaren arabera izan daitezke.

Honetarako RFID bidez dabilen txartel bat behar da, 5 €-ko fidantzapean. Jantokietan makina bat dago txartelari dirua sartzeko. Elikatzeko Barik/Mugi bat.

III

Udal liburutegiko sistema guztiz automatikoa da. Makinetarako eskuz sinatutako txartel sinple bat bakarrik behar da. Urtean 18 €. Barra-kodea irakurri, pasahitza sartu eta eraman nahi duzunaren barra-kodeak pasatu behar dira, supermerkatuko self-checkout bat balitz bezala: filmak, telesailak komikiak, liburuak, musika, egunkariak (El País, tamalez), etab. Erdaretan dauden liburuak (alemanaz kanpo) nobelak dira.

IV

Alemaniako osasun-sistema oso arraroa da. Aseguratzaile publiko asko daude (TK, AOK,…), baten izena eman eta aste batzuetara Gesundheitskarte bidaltzen dizute. Oso polita, Vitrubioren gizona ta guzti. Elektronikoa da, eta EB-ko beste herrialdeetan erabiltzeko ez dago arazorik: buelta eman eta kitto.

V

Alemanian Maestro erabiltzen da Visa edota MasterCard ordez. Ikusten diodan abantaila txartelak berak zure IBAN-a dakarrela da. Desabantaila ezin dela internet bidez erabili paydirekt, giropay edo horrelakoetatik kanpo.